فيتواستروژنها: استروژنهای گياهی
گونههای مختلف گياهان ترکيباتی توليد میکنند که میتوانند اثرات هورمونهای استروژنی را در جانوران تقليد کنند يا در آنها تداخل ايجاد کنند.دست کم 20 ترکيب شيميايی در بيش از 300 گياه از 16 خانوادهی گياهی متفاوت شناسايی شدهاست. اين ترکيبات که فيتواستروژن ناميده میشوند ضعيفتر از استروژنهای معمولی هستند و در گياهان دارويی، ادويه ها (سير و جعفری) دانهها (سويا،گندم و برنج) سبزیها (لوبيا، هويج و گوجه فرنگی)، ميوهها (خرما،انار،گيلاس،آلبالو و سيب) و نوشيدنیها (قهوه) يافت میشوند.
سرنوشت فيتواستروژنها
بيشتر ما از راه خوراکیها (ميوهها،سبزیها و گوشت) در معرض بسياری از اين ترکيبات طبيعی قرار میگيريم. دو گروه از فيتواستروژنها که بيشتر از ديگران بررسی شدهاند، ليگنانها (فرآوردههای تجزيهی ميکروبی ترکيبات غذايی موجود در غلات، فيبرها، دانههای کتان و بسياری از ميوهها وسبزیها) و ايزوفلاونها (موجود در سويا و ديگر بقولات) هستند. چون دانشمندان فيتواستروژنها را در ادرار و نمونههای خون انسان پيدا کردهاند، میدانيم که اين ترکيبات میتوانند جذب بدن ما شوند. در حقيقت، فيتواستروژنها پس از خورده شدن چند سرنوشت دارند:
- ممکن است دفع شوند.
- ممکن است جذب بدن شوند.
- ممکن است به ترکيبات ديگری تجزيه شوند که آنها نيز ممکن است فيتواستروژنهای قدرتمندی باشند.
فيتواستروژنها جدا از سرنوشتی که ممکن است داشته باشند، از نظر تخريب آسان، اندوخته نشدن در بافتها و کوتاهی ماندگاری در بدن با استروژنهای مصنوعی و استروژنهای محيط زيست تفاوت دارند.
ديدگاههای متفاوتی دربارهی نقش فيتواستروژنها در سلامتی مطرح است. هنگامیکه فيتواستروژنها به عنوان بخشی از رژيم غذايی مصرف میشوند، به نظر میرسد خطر ندارند و حتی ممکن است سودمند هم باشند. در حقيقت، بر پايهی برخی پژوهشها که دربارهی ميزان شيوع سرطان در کشورهای گوناگون انجام شد، پيشنهاد کردهاند که فيتواستروژنها ممکن است در حفاظت در برابر برخی سرطانها (سرطان پستان، رحم و پروستات) در انسان سودمند باشند.
از سوی ديگر، خوردن مقدار بسيار از برخی فيتواستروژنها ممکن است با خطرهايی برای سلامتی همراه باشد. مشکلات توليدمثلی در جانوران آزمايشگاهی، جانوران اهلی وجانوران وحشی که مقدار فراوان گياهان سرشار از فيتواستروژن خورده بودند، به اثبات رسيده است.
گرچه انسانها هرگز در برنامهی غذايی خود فقط از غذاهاي سرشار از فيتواستروژن بهره نمیبرند (حتی گياهخواران) کسانی که به عنوان درمان طبيعی، سويای ناپخته يا قرصهای غنی از فيتواستروژن میخورند، ممکن است در خطر باشند. بسياری از ترکيبات طبيعی، به ويژه هورمونها، ممکن است قوی باشند و بسته به مقدار خود در بدن اثرهای خوب يا بدی داشته باشند. اين مواد هميشه بايد با حفظ اعتدال مصرف شوند تا از هرگونه نتيجهی ناخواسته برای سلامتی جلوگيری شود.
پژوهشهای تازه از اثرات ضدسرطانی احتمالی فيتواستروژنها واثرات سودمند آنها در درمان يائسگی و پوکی استخوان خبر دادهاند. بررسیهای آزمايشگاهی و مقايسهي برنامهی غذايی جامعههای شرقی و غربی از نقش مهم برنامهی غذايی در اين نوع مشکلات حکايت دارند. در يک بررسی مشخص شد که در جوامع آسيايی که مقدار فراوان از فرآوردههای سويا (سرشار از فيتواستروژن) بهره میگيرند، ميزان شيوع سرطانهای وابسته به هورمون (سرطان پستان و سرطان ديوارهی رحم) و نشانههای يائسگی و پوکی استخوان کمتر از کشورهای غربی است که از اين فرآوردهها کمتر بهره میبرند. همچنين در مهاجران آسيايی که در جوامع غربی زندگی میکنند با متمايل شدن برنامهی غذايی آنها به سوي برنامهی غذايی غربی که سرشار از پروتئين جانوري و چربی و فقير از فيبر و سويا است، خطر اين بيماریها افزايش میيابد.
حتی اگر کسی برای مدت کوتاهی در معرض فيتواستروژنها قرار گيرد ممکن است حفاظت دراز مدتی در برابر برخی سرطانها (مانند سرطانهای پستان، رودهی بزرگ، پروستات، کبد و خون) پيدا کند. بر پايهی برخی پزوهشها که روی جانوران انجام شد ، مشخص شده است که فيتواستروژنهاي برنامهی غذايی (بيشتر ترکيبات موجود در سويا) میتوانند در برابر برخی از سرطانها حفاظت ايجاد کنند و حتی ممکن است رشد غدههای سرطانی را مهار کنند.
در بررسی ديگری مشاهده شد که در موشهای نوزادی که به آنها جينيستئين (ايزوفلاوونی که در فرآوردههای سويا يافت میشود) تزريق شده بود و سپس در مراحل بعدی زندگی در معرض مادهای سرطانزا قرار گرفته بودند، نسبت به موشهای شاهد غدههای سرطانی کمتری به وجود آمد و در آنها مدت زمان بيشتری طول کشيد تا اين غدهها توسعه پيدا کنند.
برخوردارشدن از اين سودمندیهای احتمالی ممکن است تنها به خوردن مقدار بيشتری از فرآوردههای سويا مربوط نباشد. برای مثال، آسيايیها هزاران سال است که از اين ترکيبات بهره میبرند و ممکن است سازگاریهای تکاملی ويژهای داشته باشند که به آنها اجازهي مصرف فيتواستروژنها و بهرهمندی از سودمندیهای آنها را میدهد. برخی از فرآوردههای گياهی و سويا مواد ضدسرطان ديگری (مانند مهارکنندههای پروتئاز و آنتیاکسيدانها) دارند که ممکن است آنها نيز عامل برخی از سودمندیها باشند. ارزيابی اثرات فيتواستروژنها بر سلامتی دشوار است و به عوامل زير بستگی دارد:
- نوع و مقدار فيتواستروژن خورده شده
- سن، جنسيت و وضعيت سلامتی
برای مثال، بسياری از غذاهايی که ممکن است با مراکز پيامرسانی هورمونی در طی رشد و نمو کودک تداخل کنند، ممکن است در بزرگسالان به حفاظت در برابر سرطان پستان و پروستات کمک کنند.
شواهدی محکمی در دست است که تماس با استروژنهای طبيعی (مانند استراديول) به مدت بسيار، خطر برخی از انواع سرطان از جمله سرطان رحم را افزايش میدهد. فيتواستروژنها ممکن است به کاهش اين خطر کمک کنند. زيرا، آنها میتوانند با رقابت بر سر گيرندههای استروژن يا تغيير چگونگی تخريب استروژنهای طبيعی، ميزان برخورد فرد را با آنها کاهش دهند. اين تداخلهای هورمونی میتوانند خطر سرطان بافتهای هدف هورمونهای استروئيدی (اندام های تناسلی) را کاهش دهند.
از ميان اثرات گوناگون فيتواستروژنها بر سلامتی، مهمترين خطرهای احتمالی، ناباروری ومشکلات رشد و نمو است. با وجود اين، دانشمندان میگويند که برای بروز چنين مشکلاتی مقدار فيتواستروژنهای موجود در رژيم غذايی بايد خيلی بالا باشد.
در گذشته انسانها از گياهان برای جلوگيری از بارداری بهره میبردند. بررسیهای اخير نشان داده است بسياری از گياهانی که برای جلوگيری از بارداری به کار میرفتند يا باعث سقط جنين میشوند، حاوی فيتواستروژنها و ديگر موادی هستند که فعاليت شبه هورمونی دارند. برای مثال، در سدهی چهارم پيش از ميلاد، بقراط نگاشته است که نوعی هويج وحشی مانع بارداری میشود.اکنون میدانيم که دانههای اين گياه حاوی مادهای هستند که مانع عمل پروژسترون میشود. پروژسترون هورمونی است که برای پاگيری و حفظ بارداری لازم است.
پژوهشهای ديگری نشان دادهاند که فيتواستروژنها میتوانند بر باروری جانورانی که از گياهان حاوی آنها تغذيه میکنند، اثر بگذارند. اين وضعيت به ويژه هنگامی رخ میدهد که حجم اصلی برنامهي غذايی از اين گياهان باشد. البته، اين وضعيت برای انسان کمتر رخ میدهد.
- فيتواستروژنهای موجود در برخی علفهای تابستانی شمار نوزادان را در جمعيتهايی از بلدرچينها وگوزنهای کاليفرنيا کاهش دادهاند (Science 191:98-100, 195:575-577).
- گوسفندهای استراليايی پس از چريدن در چراگاههايی که پر از گونهای شبدر (Trifolium subterraneum) دارای فيتواستروژن بودند، دچار مشکلات توليدمثلی و ناباروری شدند. دو ترکيب فيتواستروژنی (اکوئول و کامسترول) در اين عارضه دخيل دانسته شدند (Australian Veterinary Journal 22:2-12).
روی هم رفته، هنوز اطلاعات اندکی دربارهی اثرات فيتواستروژنها بر رشد و نمو در دست است. برخی پژوهشگران نگرانیهايی دربارهی اثرات اين ترکيبات بر جنين ابراز کردهاند. آنها عقيده دارند چون رشد و نمو به شدت در نظارت هورمونهای دستگاه هورمونی است اين ترکيبات در مقدار بسيار میتوانند باعث بروز مشکلاتی شوند.
- بچه موشهايی که از راه شير مادر در معرض مقدار بسيار فيتواستروژن قرار گرفته بودند، با مشکلات توليدمثلی روبهرو شدند.
- موشهای نابالغی که در معرض فيتواستروژنها قرار گرفتند دچار چرخههای قاعدگی زودرس شدند.
- الگوی ترشح هورمونها در موشهای تازه متولد شده که در معرض فيتواستروژن قرار گرفته بودند، دچار تغييرهايی شد.
خلاصه، فيتواستروژنها همانند هورمونها رفتار میکنند و مانند هورمونها، در مقدار بسيار بالا يا بسيار کم میتوانند در کار بافتهای وابسته به هورمون تغيير وارد کند. دريافت مقدار فراوان از هر هورمون ممکن است برای انسان يا جانوران خوب نباشد. همچنين، مقدار بسيار فيتواستروژن در زمان نامناسب ممکن است اثرات شديدی بر سلامتی داشته باشد. پژوهشهايی که در بالا ذکر شد، نبايد به طور مستقيم به انسان تعميم داده شود. اما به خوبی نشان میدهد که در مصرف فيتواستروژنها بايد ميانهروی پيشه کرد.
برخی از دانشمندان عقيده دارند که گياهان به عنوان يک روش دفاعی فيتواستروژن توليد میکنند تا با کمک آنها از فعاليت گياهخواران جلوگيری کنند. به عبارت ديگر، گياهان در کنار حفاظت از خود با خارها و ترکيبات شيميايی بدمزه، با کمک فيتواستروژنها بر باروری جانوران گياهخوار اثر میگذارند. در نتيجه، جمعيت گياهخوران محدود میشود و گياهان بيشتري زنده میماند.
اما به ياد داشته باشيد که به دليل تفاوتهای ژنتيکی، همهی گونهها يا همهی افراد يک گونه به فيتواستروژنها به يک صورت واکنش نشان نمیدهند. هر چند برخی از گياهخواران ممکن است دچار مشکلات ناباروری شوند، برخی ممکن است مقاومت پيدا کنند. درست مانند حشرههايی که به حشرهکشها مقاوم هستند يا باکتریهايی که در حضور آنتیبيوتيک زنده میمانند. به همين نحو، برخی انسانها ممکن است نسبت به ديگران به خوبیها يا بدیهای فيتواستروژنها مستعدتر باشند.
