خلیج فارس؛ امنیت منطقه ای و اهداف سیاسیت خارجی جمهوری اسلامی ایران
چکیده
ایران یکی از مهمترین و بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان انرژی در حوزهی خلیج فارس است و باری انجام امور روزمرهی اقتصادی خود، به صدور انرژی نیاز دارد.بنابراین،از هر نوع حادثهای که به بیثباتی و نبود امنیت د رمنطقه منجر شود،تأثیر خواهد گرفت[مجلهی بندر و دریا، 1374:66].تا زمانی که خلیج فاس چنین ویژگیهایی دارد،آبراهههای پیرامون آن،از جمله تنگهی هرمز و کانال سوئز(باب المندب و دریای سرخ)،اهمیت راهبردی خود را خواهند داشت[احمدیان،1381:79]؛ به ویژه اینکه نفتکشهایی که نفت خلیج فارس را به بنادر مدیترانه میرسانند،از تنگهی هرمز و کانال سوئز میگذرند.
در مقالهی حاضر،ضمن بررسی خلیج فارس و ارزش اقتصادی این منطقه،دو گذرگاه ژئواستراتژیک تنگهی هرمز و کانال سوئز،از دیدگاه جغرافیای سیاسی،مطالعهی تطبیقی شدهاند و اهمیت هر کدام بررسی شده است.سؤال مقاله این است که آیا کانال سوئز،ماهیتا میتواند در امنیت جمهوری اسلامی ایران تأثیرگذار باشد؟و اگر جواب مثبت است،میزان این تأثیر تا چه حد است؟
کلیدواژهها:خلیج فارس،تنگهی هرمز،کانال سوئز.
مقدمه
امروزه با وجود این که بیش از 100 گذرگاه آبی در جهان وجود دارد، ولی در حال حاضر به دلایل راهبردی،16 گذرگاه نقش اصلی را در مسائل نظامی و اقتصادی جهان دارند.در میان این 16 گذرگاه که نقش همیشگی دارند[عتی،1382:175]،گذرگاههایی هستند که به شکلی،اوراسیا را از حال بسته خارج میسازند[میرحیدر،1374:174].مهمترین آنها،تنگههای ترکیه(داردانل،بسفر)سوئز،باب المندب1و هرمز2هستند که بین اقیانوسهای اطلس و هند،حلقهای کلیدی را تشکیل میدهند [پیشین].دو تنگهی مهم و راهبردی هرمز و باب المندب و کانال یا گذرگاه بین المللی بسیار کلیدی سوئز در منطقهی خاورمیانه قرار دارند.
هر نوع مشکلی که برای این آبراهههای راهبردی پدید آید،میتوانند به جریان صدور نفت و رفت و آمد کشتیهای تجاری و نظامی لطمه وارد کند [احمدیان،1381:70].دولتهایی که دارای منابع تجاری عمده هستند، به ویژه دولتهای واردکنندهی نفت،بیم دارند که راه عبور کشتیها،بنا به دلایل فیزیکی و یا نظامی بسته شود؛به ویژه در مورد تنگهی هرمز و کانال سوئز.در این تجارت آبی،نقطهی کلیدی،گذرگاههای راهبردی است. از آنجایی که قارهی آفریقا نقش مکمل را برای دو قارهی اروپا و آسیا بازی میکند،آنچه در کانال سوئز میگذرد،خواه یا ناخواه روی مسائل سیاسی، اقتصادی و نظامی کشورهای حاشیهی آن تأثیر میگذارد.شناخت این تأثیرات میتواند مسؤولات ایران را در اتخاذ خط مشی سیاسی کشور کمک کند[اسکندری،1372:12].
موقعیت جغرافیایی خلیج فارس
خلیج فارس دریای کم عمقی است که در حاشیهی غربی اقیانوس هند واقع شده است و بالای شبه جزیرهی عربستان و در جنوب ایران قرار دارد. مساحت آن حدود 239 هزار کیلومتر مربع است.طول خلیج از دهانهی سط العرب(اروند رود)تا تنگهی هرمز که به دریای عمام میپیوندد،نزدیک به 1375 کیلومتر و عرض آن بین 180 تا 250 متر است.شیخنشینهای خلیج فارس بعد از ایران،با خطی ساحلی به طول 640 کیلومتر، طولانیترین ساحل این خلیج را دارا هستند[عزتی،1368:132].
اهمیت راهبردی و ژئوپولتیکی خلیج فارس
خلیج فارس،حدودا 565 میلیارد بشکه ذخیرهی نفتی دارد که این مقدار 63 درصد از کل ذخایر 5/896 میلیارد بشکهای نفتی شناختهشده در جهان را تشکیل میدهد[مجتهدزاه،1382:4].ژان گاتمن3پژوهشگر و پدر جغرافیایی سیاسی نوین میگوید:«اگر سطح کرهی زمین مانند توپ پینگپنگ صاف و بدون پستی و بلندیهای گوناگون بود،مباحثی چون جغرافیای سیاسی و روابط بین الملل و اهمیت ژئوپولتیکی و راهبردی مناطق وجود نداشت.منطقهی خلیج فارس یکی از مناطق راهبردی دنیا محسوب میشود.البته موقعیت و اهمیت ژئوپولتیکی و راهبردی،مسألهی جدیدی نیست،بلکه از قرنها قبل امری شناختهشده و مورد قبول و عام بوده است» [اسدی،1381:5].
