شیمی دارویی
بر اين اساس شاخه اصلي شيمي دارويي به تكوين داروها (Drug Discovery) ميپردازد كه در اين شاخه، تسلط به علومي نظير شيمي آلي، بيوشيمي، فارماكولوژي و بيوفارماسي ضرورت دارد. سنتز داروها،طراحي مولكولهاي جديد، اصلاحات مولكولي به منظور بهينه كردن اثرات دارويي (قدرت، اختصاصيت، اصلاح خصوصيات فيزيكوشيميايي، بهبود خصوصيات فارماكوكينتيكي) از موارد مهم در اين شاخه از علم شيمي دارويي ميباشد.
استفاده از نرم افزارهاي مدل سازی مولکولی در اين راستا بسيار كمك كننده ميباشد كه خود به شاخه اي به نام Computational Medicinal Chemistry تقسيم شده است كه متخصصين شيمي دارويي ميتوانند در اين رشته فعاليت نمايند. اين موضوع با علم Drug Design در هم آميخته شده است.
از سوي ديگر يك شاخه مهم شيمي دارويي،آناليز مواد دارويي و شيميايي ميباشد كه با بهره گيري از دستگاههاي تعيين ساختمان شيميايي نظير NMR ، Mass ، IR و UV و نيز با استفاده از تكنيكهاي پيشرفته آنها، ميتواند در تعيين ساختار مولكولي مواد شيميايي و دارويي بسيار مهم باشد كه اين موضوع در پيدايش تركيبات جديد با منشاء طبيعي بسيار سودمند است.
از سوي ديگر"متخصص شيمي دارويي"با بهره گيري از روشهاي كمي آناليز نظير كروماتوگرافي و انواع پيشرفته آنها و نيز دستگاههاي كمي ديگر نظير پلاروگرافي، AA ، پلاريمتري و ... در كنترل كمي مواد دارويي و تعيين مقدار مواد شيميايي و دارويي در ماتريكسهاي مختلف شيميايي و بيولوژيكي ميتواند بسيار تعيين كننده باشد. در واقع شاخه مهم آناليز در شيمي دارويي، رابطه بسيار تنگاتنگي با صنايع برقرار مينمايد كه در كنترل كيفي و كمي داروها بسيار سودمند ميباشد. تكوين روشهاي جديد آناليز به منظور تعيين مقدار مواد به منظورهاي مختلف نظير مطالعات فارماكوكينتيكي، Doping، كنترل كمي و كيفي داروها، مطالعات پايداري از جمله توانمنديهاي شيمي دارويي ميباشد.
شیمی دارویی ، جنبهای از علم شیمی
است که درباره کشف ، تکوین ، شناسایی و تغییر روش اثر ترکیبات فعال زیستی
در سطح مولکولی بحث میکند و تاثیر اصلی آن بر داروهاست، اما توجه یک
شیمیدان دارویی تنها منحصر به دارو نبوده و بطور عموم ، دیگر ترکیباتی که
فعالیت زیستی دارند، باید مورد توجه باشند. شیمی دارویی ، علاوه بر این ،
شامل جداسازی و تشخیص و سنتز ترکیباتی است که میتوانند در علوم پزشکی برای
پیشگیری و بهبود و درمان بیماریها بکار روند.
سیر تاریخی شیمی دارویی
آغاز درمان بیماریها با دارو ، در قدمت خود محو شده است. اولین
داروها منشاء طبیعی داشته و عمدتا از گیاهان استخراج میشدند و برای درمان
بیماریهای عفونی بکار رفتهاند. قرنها پیش از این ، چینیها ، هندیها و
اقوام نواحی مدیترانه ، با مصارف درمانی برخی گیاهان و مواد معدنی آشنا
بودهاند. به عنوان مثال ، برای درمان مالاریا از گیاه
چهانگشان(Changshan) در چین استفاده میشد. اکنون ثابت شده است که این
گیاه ، حاوی آلکالوئیدهایی نظیر فبریفوگین است.
سرخپوستان برزیل ،
اسهال و اسهال خونی را با ریشههای اپیکا که حاوی آستن است، درمان
میکردند. اینکاها از پوست درخت سین کونا ، برای درمان تب مالاریا استفاده
میکردند. در سال 1823 ، کینین از این گیاه استخراج شد. بقراط در اواخر
قرن پنجم قبل از میلاد استفاده از نمکهای فلزی را توصیه کرد و درمانهای
طبی غرب را نزدیک به 2000 سال تحت نفوذ خود قرار داد.
تاریخ معرفی شیمی دارویی به عنوان علم
اولین فارماکوپه در قرن 16 و قرنهای بعد منتشر شد. گنجینه عوامل دارویی
سرشار از داروهای جدید با منشاء گیاهی و معدنی معرفی شدند. در اواخر قرن 19
، شیمی دارویی با کشف "پل ارلیش" که او را پدر شیمی درمانی جدید
مینامند، در ارتباط با اینکه ترکیبات شیمیایی در برابر عوامل عفونی
ویژهای از خود سمیت انتخابی نشان میدهند، دچار یک تحول شگرف شد.
در همین دوران ، "امیل فیشر" ، نظریه قفل و کلید را که یک تغییر منطقی
برای مکانیسم عمل داروها بود، ارائه داد. تحقیقات بعدی ارلیش و همکارانش ،
منجر به کشف تعداد زیادی از عوامل شیمی درمانی جدید شد که از آن میان ،
آنتی بیوتیکها و سولفامیدها ، از همه برجستهتر بودند.
جنبههای بنیادی داروها
سازمان بهداشت جهانی ، دارو را به عنوان « هر مادهای که در
فرایندهای دارویی بکار رفته و سبب کشف یا اصلاح فرایندهای فیزیولوژیک یا
حالات بیماری در جهت بهبود مصرف کننده شود. » تعریف نموده است و
فراوردههای دارویی را تحت عنوان « یک شکل دارویی که حاوی یک یا چند دارو
همراه با مواد دیگری که در فرایند تولید به آن اضافه میشود. » معرفی
میکند.
شکل داروها
بسیاری از داروها ، حاوی اسیدها و بازهای آلی
میباشند. دلایل متعددی مبنی بر اینکه این ترکیبات در داروسازی و پزشکی
باید به فرم نمک مصرف شوند، عبارتند از :
اصلاح خصوصیات فیزیکوشیمیایی ، مانند حلالیت ، پایداری و حساسیت به نور و اثر بر اعضاء مختلف
بهبود نواحی زیستی از طریق اصلاح جذب ، افزایش قدرت و گسترش اثر
کاهش سمیت
کاربرد داروها
داروها بر اساس مقاصد خاصی بکار میرود که عبارتند از :
تامین مواد مورد نیاز بدن ، مثل ویتامینها
پیشگیری از عفونتها ، مثل سرمهای درمانی و واکسنها
سمیتزدایی ، مانند پادزهرها
مهار موقتی یک عملکرد طبیعی ، مانند بیهوش کنندهها
تصحیح اعمالی که دچار اختلال شدهاند و ... .
فعالیت زیستی داروها
عملکرد داروها در سه مرحله مشاهده میشود :
تجویز دارو (فروپاشی شکل دارویی مصرف شده)
سینتیک دارو (جذب ، توزیع ، متابولیسم و دفع دارو)
نحوه اثر دارو (پدیدههای شیمیایی و بیو شیمیایی که باعث ایجاد تغییرات زیستی مورد نظر میشوند.)
دارو نماها
داروهایی هستند که اثرات ویژهای بر ارگانیسم دارند، اما درمان کننده
بیماری خاصی نیستند. نمونههایی از این داروها عبارتند از : مورفین (مسکن) ،
کوکائین (بیهوش کننده) ، آتروپین (ضد تشنج) و ... . استفاده از این
داروها ممکن است به بهبودی یک بیماری عفونی میکروبی یا ویروسی کمک کند. اما
دارو مستقیما روی ارگانیزم بیماریزا عمل نمیکند، در صورتی که در درمان
شیمیایی عامل بیماریزا هدف اصلی است.
طبقهبندی داروها
داروها را بر اساس معیارهای گوناگون طبقهبندی میکنند که عبارتند از :
ساختمان شیمیایی
ثر فارماکولوژی
مصارف درمانی
ساختمان شیمیایی درمانی ، تشریح
مکانیسم عمل در سطح سلول
نامگذاری داروها
هر دارو دارای سه یا چند نام میباشد که عبارتند از:
شماره رمز یا رمز انتخابی
نام شیمیایی
نام اختصاصی غیر علمی (تجاری)
نام غیر اختصاصی ژنریک
نامهای مترادف
نام شیمیایی دارو ، نامی است که بدون ابهام ، ساختمان شیمیایی
دارو را توصیف و آن را دقیق و کامل معرفی کند و بر اساس قوانین نامگذاری
ترکیبات شیمیایی نامگذاری میشود.
